Sağlık Hizmeti İlişkili Enfeksiyonların Önemi

Günümüzde sağlık hizmetleri ve enfeksiyon kontrol önlemlerindeki gelişmelere rağmen sağlık hizmeti ilişkili enfeksiyonlar (SHİE), eski adıyla hastane enfeksiyonları, güncelliğini korumaya devam etmektedir. SHİE’ler doğrudan veya dolaylı olarak sağlık hizmeti ile ilişkili olarak gelişen enfeksiyonlardır. İnsidansı, mortalitesi, yaşam kalitesi üzerine etkisi, maliyeti, antibiyotik direnci gelişimine katkısı ve getirdiği ek sağlık hizmeti yükü yanı sıra sağlık hizmetlerine toplumun güvenini olumsuz etkilemesi ve hukuksal boyutu ile de SHİE’ler önemli bir halk sağlığı sorunudur.

Ameriika Birleşik Devletleri (ABD)’nde SHİE’lerin yılda en az 30.000 ölüme neden olduğu, hastanede yatış süresini hasta başına 7-10 gün uzattığı ve yıllık 5-10 milyar dolarlık ek maliyete neden olduğu bildirilmiştir. 2009 yılında 6 milyar olan dünya nüfusunun %5’inin hastaneye yattığı ve yaklaşık %5’inde SHİE geliştiği bilinmektedir. Her yıl dünya genelinde 300 milyon yatış, 15 milyon hastane enfeksiyonu ve %10 ölüme katkı ile 1.5 milyon ölümün SHİE nedenli olduğu tahmin edilmektedir. Gelişmiş ülkelerde SHİE’lerin oranı %5-10 iken gelişmekte olan ülkelerde %25’lere vardığı bildirilmektedir. Bu enfeksiyonların gelişmekte olan ülkelerde %20 ve gelişmekte olan ülkelerde ise %40’dan fazla önlenebilir olduğu düşünülmektedir.

Enfeksiyon kontrol önlemlerinin kalitesi genel olarak sağlık hizmeti kalitesinin de bir göstergesidir. Organ transplantasyonu sonrası gelişen SHİE’ye bağlı görülen ölümler en çarpıcı örneklerden birisidir. Tanı ve tedavilerdeki gelişmelerle birlikte yaşam süresi uzamış ancak SHİE riskini arttıran sağlık hizmetleri de artmıştır. Bu nedenle son 30-40 yılda SHİE’ler giderek artan bir ilgi odağı olmuştur.

1970’li yılların başında hastane enfeksiyonlarının kontrolünün etkinliği çalışmasında ABD hastanelerinde sürveyans ve/veya enfeksiyon kontrol önlemlerinin uygulanmasının SHİE’leri önleyici etkisi kanıtlanmıştır. Ayrıca enfeksiyon kontrol hemşireliğinin önemi de ortaya konduğu bu çalışmada SHİE’lerin genel olarak %32 oranında önlenebilir olduğunun gösterilmesi de SHİE’lere olan ilgiye ivme kazandırmıştır.

Sağlık Hizmeti İlişkili Enfeksiyonların Kapsamı

Hastanelerde SHİE açısından başta yoğun bakım üniteleri (YBÜ’ler) olmak üzere, onkoloji servisleri, yenidoğan üniteleri ve cerrahi servisler yüksek riskli başlıca alanlardır. Bu alanlar ayrıca enfeksiyon kontrol önlemlerinin en zor uygulanabildiği alanlardır. Günümüzde hastane enfeksiyonları kavramından sağlık hizmeti ilişkili enfeksiyon tanımına geçilmesiyle ağız ve diş sağlığı merkezleri, hemodiyaliz merkezleri, günübirlik cerrahiler gibi ayaktan verilen sağlık hizmetleri, yaşlı bakım evlerinde verilen sağlık hizmetleri ve evde sağlık hizmetleri de kapsanmaktadır.

Türkiye'de Enfeksiyon Kontrol Çalışmaları

Ülkemizde 11 Ağustos 2005 tarihinde yayınlanan ‘’Yataklı Tedavi Kurumları Enfeksiyon Kontrol Yönetmeliği’’ gereğince tüm yataklı tedavi kurumlarında oluşturulan enfeksiyon kontrol komitelerince SHİE’lere yönelik enfeksiyon kontrol programları uygulanmaktadır. Ülkemiz genelinde 2008 yılından 2017’ye YBÜ’lerde santral kateter ilişkili kan dolaşımı enfeksiyonu hızı 5.68’den 3.77’ye; üriner kateter ilişkili üriner sistem enfeksiyonu hızı 5.22’den 1.79’a ve ventilatör ilişkili pnömoni hızı 17.26’dan 5.2’ye gerilemiştir. Enfeksiyon hızları için sıfır hedefe her gün daha da yaklaşılsa da 2016 ve 2017 yılında sürveyans kapsamında sırasıyla toplam 59.174 ve 61.745 enfeksiyon bildirilmiş olması ülkemiz için de halen SHİE’lerin önemini koruduğunun bir göstergesidir.

2019 03 11

2

Enfeksiyon Kontrol Hemşireliği Sertifikslı Eğitim Programı

Sağlık Hizmeti İlişkili Enfeksiyonlar (eski adıyla Hastane Enfeksiyonları) kontrol programları ve sürveyansı Yataklı Tedavi Kurumları Enfeksiyon Kontrol Yönetmeliği’nin 2005 yılında yayımlanması ile birlikte ülke genelinde tüm yataklı tedavi kurumlarında yürütülmeye başlanmıştır. İlgili yönetmelik gereğince tüm yataklı tedavi kurumlarında oluşturulan enfeksiyon kontrol komitelerinde enfeksiyon kontrol hemşireleri görevlendirilmektedir. Eğitimler Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Eğitim ve Sertifikasyon İşlemleri Daire Başkanlığı tarafından yayınlanan Enfeksiyon Kontrol Hemşireliği Eğitim Standardı’na göre yürütülmektedir. Enfeksiyon kontrol hemşireliği sertifikalı eğitimleri 2007 yılında başlamış olup 2018 yılında 3 dönem olarak planlanan eğitim için 318 kontenjanla gerçekleştirilmiştir.  2017 yılına kadar eğitimler Bakanlığımız tarafından yetkilendirilen eğitim merkezlerinde verilmiştir. 2017 yılında itibaren eğitimin teorik kısmı uzaktan eğitim tekniği ile gerçekleştirilmekte olup 15 (onbeş) iş günü süren pratik eğitimler eğitim merkezlerinde yürütülmektedir. Teorik eğitimde 7 modülde 40 ders 22 eğitimci tarafından anlatılmaktadır. 2018 yılı için toplam 17 ilde eğitim merkezi sayısı 2’si devlet hastanesi, 14’ü EAH ve 21’i üniversite hastanesi olmak üzere toplam 37’dir.

Tablo 1. Eneksiyon Kontrol Hemşireliği Sertifikalı Eğitim Programı Uygulamalı Eğitim Merkezleri.

İL

EĞİTİM MERKEZİ

KONTENJAN SAYISI

ADANA

ADANA ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ

2

ANKARA

ANKARA GAZİ ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK ARAŞTIRMA VE UYGULAMA MERKEZİ

2

ANKARA

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SBÜ ANKARA DIŞKAPI YILDIRIM BEYAZIT EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

4

ANKARA

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SBÜ ANKARA EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

2

ANKARA

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SBÜ ANKARA GÜLHANE EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

3

ANTALYA

ANTALYA AKDENİZ ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK ARAŞTIRMA VE UYGULAMA MERKEZİ(HASTANE)

3

BURSA

BURSA ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ

3

DENİZLİ

DENİZLİ PAMUKKALE ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK ARAŞTIRMA VE UYGULAMA MERKEZİ

3

DİYARBAKIR

DİYARBAKIR DİCLE ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ

3

DİYARBAKIR

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SBÜ DİYARBAKIR GAZİ YAŞARGİL EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

5

EDİRNE

EDİRNE TRAKYA ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ

3

GAZİANTEP

GAZİANTEP ÜNİVERSİTESİ ŞAHİNBEY ARAŞTIRMA VE UYGULAMA HASTANESİ

2

GAZİANTEP

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI GAZİANTEP 25 ARALIK DEVLET HASTANESİ

3

HATAY

MUSTAFA KEMAL ÜNV. SAĞLIK UYGULAMA VE ARŞ. HAST.

2

İSTANBUL

İSTANBUL KARTAL DR. LÜTFİ KIRDAR EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

1

İSTANBUL

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ CERRAHPAŞA TIP FAK. HAST.

6

İSTANBUL

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ İSTANBUL TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ

2

İSTANBUL

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI MEDENİYET ÜNİVERSİTESİ GÖZTEPE EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

2

İSTANBUL

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SBÜ İSTANBUL DR. SADİ KONUK EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

2

İSTANBUL

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SBÜ İSTANBUL EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

2

İSTANBUL

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SBÜ İSTANBUL HASEKİ EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

2

İZMİR

İZMİR DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ

2

İZMİR

İZMİR EGE ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ

5

İZMİR

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SBÜ BOZYAKA EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

2

İZMİR

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SBÜ İZMİR TEPECİK EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

3

KAHRAMANMARAŞ

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI KAHRAMANMARAŞ NECİP FAZIL ŞEHİR HASTANESİ

5

KAYSERİ

KAYSERİ ERCİYES ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ

6

KOCAELİ

KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ UYGULAMA VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

2

KOCAELİ

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SBÜ DERİNCE EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

1

KONYA

KONYA NECMETTİN ERBAKAN ÜNİVERSİTESİ MERAM TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ

2

KONYA

KONYA SELÇUK ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ

2

KONYA

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SBÜ KONYA EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

2

KONYA

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI KONYA NUMUNE HASTANESİ

3

SAKARYA

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SAKARYA ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

2

SAMSUN

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SBÜ SAMSUN EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

7

TRABZON

TRABZON KARADENİZ TEKNİK ÜNVERSİTESİ FARABİ HASTANESİ

2

ZONGULDAK

ZONGULDAK BÜLENT ECEVİT ÜNİVERSİTESİ UYGULAMA VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

3

Enfeksiyon kontrol hemşireliği sertifikasının geçerlilik süresi 7 (yedi) yıldır. Sertifika süreleri dolan hemşirelerin ilgili standartlarda yer alan hükümleri karşılamaları halinde sınavsız olarak; karşılamamaları halinde 2017 yılından itibaren uzaktan eğitim tekniği ile yapılmaya başlanan resertifikasyon sınavı ile uzatılmaktadır. Sertifikalı hemşireler uzaktan teorik eğitimden yararlanabilmektedirler. Aşağıdaki tabloda yıllara göre eğitimlere katılan hemşire sayısı ve her yıl için eğitim dönemi sayısı görülmektedir.

Tablo 2. Yıllara Göre Enfeksiyon Kontrol Hemşireliği Sertifikalı Eğitim Programı Kursiyerlerinin Dağılımı.

YIL

EK HEMŞİRELİĞİ EĞİTİM DÖNEM SAYISI

EK HEMŞİRELİĞİ KURSİYER SAYISI

EK HEMŞİRELİĞİ SERTİFİKASI ALAN HEMŞİRE SAYISI

2007

(Eğitimsiz Sınav)

281

243

2008

2 Dönem

323

236

2009

3 Dönem

274

227

2010

4 Dönem

284

202

2011

1 Dönem

119

76

2012

3 Dönem

276

212

2013

2 Dönem

233

157

2014

-

-

-

2015

-

-

-

2016

-

-

-

2017

1 Dönem

93

88

Toplam

 

1883

1441

2017 yılında yapılan eğitimler sonrasında uygulamalı eğitimin standarlaştırılmasına yönelik olarak 22-23 Aralık 2017’de eğitim merkezleri koordinasyon toplantısı yapılmıştır. Eğitimlerin değerlendirilmesinde kullanılacak formlar güncellenmiştir.

Enfeksiyon Kontrol Hekimliği Eğitim Programı

Enfeksiyon kontrol hekimliği sertifikasyonu ise 2013 yılından itibaren kaldırılmıştır. 2017 yılında başlayan ve uzaktan eğitim tekniği ile yürütülen enfeksiyon kontrol eğitimlerine tüm hekimler katılabilmekte ve eğitimleri tamamladıklarında katılım belgeleri almaktadırlar. Bu süreçte toplam 183 hekim katılım belgesi almıştır.

Dezenfeksiyon Antisepsi Sterilizasyon Sertifikalı Eğitim Programı

Sağlık hizmeti ilişkili enfeksiyonlarla ilgili verilen diğer bir eğitim ise Dezenfeksiyon Sterilizasyon Antisepsi (DAS) Sertifikalı Eğitimi’dir. Eğitimler Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Eğitim ve Sertifikasyon İşlemleri Daire Başkanlığı tarafından yayınlanan DAS Eğitim Standardına göre yürütülmektedir. Bu eğitimler Bakanlığımızca eğitim yetkisi verilen merkezlerle ortak protokol kapsamında düzenlenmektedir. 2018 yılında DAS Derneği, Cerrahi ve Sterilizasyon Hemşireleri Derneği ve KATÜ Farabi Hastanesi eğitim merkezi olarak yetkilendirilmiştir.

Ulusal Sağlık Hizmeti İlişkili Enfeksiyonlar Sürveyans Ağı (USHİESA)

USHİESA’na toplam 908 kurum kayıtlı olup 2018 yılı itibarıyla 897 kurum veri girişi yapmaktadır. Toplam 2042 kullanıcı sisteme kayıtlıdır. Özellikle cerrahi alan enfeksiyonları sürveyansı kapsamında eksik veri girişi olan kurumlar mevcuttur.

Enfeksiyon kontrol komitelerince sürveyansı yürütülmesinde esas alınmak üzere 2017 yılında Ulusal Sağlık Hizmeti İlişkili Enfeksiyonlar Sürveyans Rehberi güncel bilgiler ışında hazırlanarak kurumlara basılı olarak iletilmiştir. 2017 yılında Bilimsel Danışma Kurulu’nun desteği ile Ulusal SHİE Sürveyans Standartları güncellenerek 2018 yılından itibaren uygulamaya konulmuştur.

Bakanlığımızca kurumlardaki sürveyansın yürütülmesi ve değerlendirilmesinde yardımcı olmak ve standardizasyonu sağlamak amacıyla ulusal çalışmalar sürdürülmektedir. Bu çalışmalar kapsamında USHİESA’da yer alan veriler ulusal düzeyde yıllık olarak analiz edilmekte ve raporlanmaktadır. Ulusal verilerin değerlendirilmesinde Hastane Enfeksiyonu Bilimsel Danışma Kurulu görüşleri dikkate alınmaktadır. Bu kapsamda:

  • 2008’den itibaren yıllık olarak ‘’USHİESA Özet Raporu’’ yayımlanmaktadır. Bu raporda ulusal standartlara göre bildirilmesi zorunlu verilerin analizi sunulmaktadır.
  • 2017 yılından itibaren ‘’USHİESA Etken Dağılımı ve Antibiyotik Direnç Raporu’’ yayımlanmaktadır. Bu raporda SHİE’larda etkenlerin dağılımı ile bazı önemli enfeksiyon türleri ve etkenler için direnç oranları sunulmaktadır.
  • 2017 yılında ise Amerika’nın Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) tarafından önerilen SHİE sürveyansında kullanılan yeni epidemiyolojik ölçütlerin sunulduğu ‘’Türkiye’de Yoğun Bakım Ünitelerinde İnvaziv Araç İlişkili Enfeksiyonlarda Standardize Enfeksiyon Oranı (SIR) ve Kümülatif Atfedilebilir Fark (CAD) Özet Raporu’’ yayımlanmaya başlanmıştır.
  • 2018’de ise yine CDC tarafından önerilen yeni bir epidemiyolojik ölçütün sunulduğu ‘’Türkiye’de Yoğun Bakım Ünitelerinde Standardize Araç Kullanım Oranı (SAKO) Özet Raporu’’ yayınlanmıştır.

Kurumlar USHİESA üzerinden kendi sürveyans raporlarını alabilmektedirler. Bakanlığımızca enfeksiyon hızları, standardize araç kullanım oranı ve kümülatif atfedilebilir fark ölçütlerine ait yıllık geri bildirimler de USHİESA üzerinden yapılmaktadır. Ayrıca Bilimsel Danışma Kurulu’nun önerdiği sürveyansla ilgili yardımcı güncel dökümanlar USHİESA’da yer almakta ve güncellenmektedir. Tanı geçerliliği ve standardizasyonu amacıyla ‘’TANI-MATİK’’ dosyası ve sürveyansla ilgili ileri epidemiyolojik ölçütlerin kullanımının kolaylaştırılması ve yaygınlaştırılması amacıyla ise ‘’SIR-MATİK’’ ve ‘’SAKO-MATİK’’ dosyaları hazırlanarak kullanıma sunulmuştur. Sürveyans uygulayıcılarının soru ve sorunlarına yanıt verebilmek amacıyla USHİESA’da ‘PROBLEM BİLDİR’ modülü bulunmaktadır. Ayrıca e-posta (Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.)ve telefonla (0 312 565 63 80) saha kullanıcılarına danışmanlık hizmeti verilmektedir.

3